Człowiek całe życie się uczy, ale głupio kiedy to jest ciągle to samo. Jutro jadę do Krzemieńca, a to oznacza, że muszę znów powtarzać to, co już umiałam. Niestety, wyjazdy do Krzemieńca są tak rzadkie, że nie wszystko trzyma się w pamięci. Niestety, bo Krzemieniec to jedno z najpiękniejszych miast na Kresach, jakie znam.

Miasto Słowackiego jest malowniczo położone w wąskiej dolinie Ikwy, wśród wyniosłych szczytów gór Krzemienieckich, na granicy Podola i Wołynia. W Krzemieńcu jest właściwie tylko jedna ulica biegnąca dnem głębokiego wąwozu – zaraz za nią zaczynają się zbocza po których wspinają się zatopione w zieleni domki. Nad miastem góruje majestatyczna ruina – zamek, który pamięta czasy królowej Bony.

Pierwsze wzmianki o Krzemieńcu sięgają XI w. Wzmianki te pojawiają się najczęściej w kontekście najazdów tatarskich, gdyż już wtedy gród,położony na szlaku i wyposażony w naturalne walory obronne, był jedną z ważniejszych twierdz Księstwa Halickiego. Za czasów Kazimierza Wielkiego Krzemieniec został włączony do Korony, ale później przez lata był obiektem walk między władcami Korony i Litwy. Prawo magdeburskie otrzymał w poł. XV w. od Świdrygiełły, księcia, który wcześniej był tu przez osiem lat więziony.  Przez pewien czas miasto było własnością królowej Bony, która Krzemieńca co prawda nigdy nie odwiedziła, ale nadała mu szereg przywilejów i umocniła, przebudowując zamek. Pełnił on swoją funkcję do czasu Powstania Chmielnickiego – wtedy został po raz pierwszy zdobyty przez Kozaków i już nie podniósł się po tej klęsce. Pamiątką tego okresu jest cmentarz kozacki.

Krzemieniec kojarzy się jednak przede wszystkim z Liceum. Powstało ono w miejscu, gdzie już od poł. XVII w. stał klasztor prawosławny, a potem bazyliański. W I poł. XVIII w. do Krzemieńca prowadzili się jezuici i wybudowali ogromy kompleks budowli, w który wchodził nie tylko kościół, ale przede wszystkim gmachy kolegium. Fundatorami byli książęta Wiśniowieccy, a architektem był ks. Paweł Giżycki. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 r. gmachy przeszły na własność państwa.  W 1805 r., z inicjatywy Tadeusza Czackiego, wizytatora guberni Kijowskiej, Wołyńskiej i Podolskiej, utworzono w nich gimnazjum, które w krotce zyskało status liceum, a faktycznie było uczelnią wyższą. Pełny kurs nauki obejmował 10 lat, program opracował Hugo Kołłątaj. nauczano 5 języków obcych, matematyki, moralności, geografii, logiki, fizyki, prawa i literatury. Sprowadzono najlepszych nauczycieli, w tym wielu profesorów wyższych uczelni, wykładał m. in. brat A. Mickiewicza – Aleksander i Joachim Lelewel. Liceum zlikwidowano po upadku Powstania Listopadowego, reaktywowano je na okres międzywojenny.

W Krzemieńcu watro zobaczyć także kościół pofrańciszkanski z I pol. XVII w., fundacji książąt Wiśniowieckich i Zbaraskich, wybudowany na fundamentach kościola farnego fundacji królowej Bony – obecnie prawosławny.

Wjeżdżając do Krzemieńca od strony Poczajowa mija się  także żeński prawosławny klasztor Bogojawleński. Jego zabudowania, fundacji Stanisława Potockiego, należały pierwotnie do reformatów, a później do bazylianów. Po drugiej stronie ulicy znajduje się zabytkowa drewniana cerkiew.

W Krzemieńcu znajduje się także kościół katolicki, który był czynny także w czasach radzieckich. Jego gmach pochodzi z 1859 r.

(o Słowackim – następnym razem)

dodaj do notanika