Żółkiew. Notatki

„W tym roku [1611] sprowadzają się do Żółkwi Ormianie, naród pobożny i przez handel i rękodzieła zamożny”.

„W r. 1618. kiedy Żółkiewski już miał 70 lat z górą, król zrobił go Kanclerzem i powierzył mu pieczęć Państwa. lecz niedługo przebywał on w zawodzie dyplomatycznym”.

„W 1620 r. Turcy i Tatarży napadli na Hospodara Mulatńskiego, król chcąc obronić go, posyła mu na pomoc Żółkiewskiego z 20,000 wojskiem. Żółkiewski, lat 73 mający, chromy i ustający na siłach, bierże z domu Jana syna swego jedynaka, ostatnia nadzieję rodu swego i spieszy wypełnić wolą króla Polskiego. Trwożliwe oczekiwanie zostało po nim w Żółkwi”.

Żółkiewski chciał wycofać wojsko do Dniestru w stronę Mohylowa, wobec 3-krotnej przewagi wroga, ale żołnierzy opanował strach i nieufność wobec dowództwa i zaczęli uciekać wpław przez Prut, gdzie albo się potopili, albo zostali pomordowani przez Wołochów i Tatarów po drugiej stronie.
„[Pod Cecorą] Hetman sromotne rycerstwa ustąpienie i ucieczkę wstrzymał, mówiąc: „Sam ci ja zginę, to przecie bądźcie na pogrzebie wodza waszego”.
„Kantymir Murza dowiedziawszy się o tem nieładzie [w szeregach wojska] uderzył na nich z cała siłą. Jęli tedy jedni małą kupą uchodzić i tak każdy szedł na swoją śmierć i na swoje szczęście”.
Żółkiewski zginął 7. października, syn Jan dostał się do niewoli.

„W kościele zaś, w grobie pod wielkim ołtarzem chowano tylko z familii Żółkiewskich, w kaplicy P. Maryi księży, a w kaplicy ś. Anny dobrodziejów kościoła”.

„Za zwłoki Stanisława Żółkiewskiego i wykupienie Syna jego z niewoli dać musiano porcie ottomanskiej przeszło trzy miliony Złp. Żeby zebrać tak ogromną sumę […] król Zygmunt 3 w Żółkwi monetę bić pozwolił. Najznakomitsze rody składkę czyniły w srebrze i złocie”.
Jan Żółkiewski wrócił „na nogę jedną z ran skaleczały”. Jan Daniłowicz został dziedzicem Żółkwi.

W każdy piatek śpiewano mszę za Żółkiewskiego o innych, którzy polegli w walkach z Turkami oraz druga za tych, którzy znajdują się w niewoli muzułmańskiej.

26 września 1621 r. przez ŻÓlkiew przejeżdżal Zygmunt III (wracając ze lwowa do Warszawy).
26 kwietnia 1623 r. zmarl Jan Żółkiewski. 1624 r. zmarła Regina Żółkiewska.

Na sypanie wałów [1626 r.] dawlai z domów przedniejszych po Złp. 2, z domów zatylnych po gr 40.
Szlachta przechowywała swe majątki w skrzyniach w kolegiacie.

s. 25 – historia z kradzioną gęsią

1628 r. – Jakub Sobieski zostaje panem Żółkwi
1634 umiera Zofia Daniłowiczowa

„Dnia 19 września radcy miasta Lwowa wysłali mieszczanina do Żółkwi dla skupowania dobrego piwa na własną potrzeb Króla z warszawy do Lwowa przybyć mającego”.

[Jakub Sobieski] Wychowanie, które ustanowił dla dzieci, dało ich ciałom zdrowie i czerstwość, zaraz z młodu przyuczał je do życia oszczędnego i pracowitego; bo wiedział bardzo dobrze, że wszelka rozkosz ciało i umysł osłabia, i ze niemasz większej słodyczy, jak być niezwyciężonym w cnocie”

[nauka w szkolach krakowskich] tam jest pewne podanie o Janie Sobieskim,iż będąc w retoryce, gdy upadły  nauczyciela swego ks. Dabrowskiego biret żywo pierwszypodskoczywszy z ziemi pokornie podał, usłyszał słowa tego pobożnego kapłana: „Nie umrę, aż koronę krolewską na głowie twojej obaczę”.

Sobieski ukarał pewnego stolarza, nakazując go „bić postronkami na śród rynku”, za to, że „ważył się bluźnierską paszczęką swoją na obleżenie świętych” Kresencyi i Daciana, „ktore p. Bóg zesłał miastu temu za patrony” w czasie procesji z relikwiami, mówiąc „Ditko mi wasze kości dał”.

Jakub Sobieski sporządza „podróżopisy” po krajach chrześcijanskich.

[Jan i Marek Sobiescy w Paryżu] Pamiętni oba przestrogi ojca swego, aby się we wszystkiem doskonalili oprócz tańców, których się uczyć mieli z Tatarami;

1645 r. umiera Jakub Sobieski.

W 1647 r. beczka piwa kosztowała 3 zł 10 groszy, garniec półtrzecia grosza.
1650 r. zima była ostra i nawet wilki do miasta wpadły, czyniąc neimałe szkody.

1652 r. fundacja kościoła dominikanów, którego budowę rozpoczęto w 1653 r. „według modelu, który fundatorka [Teofila Sobieska] sama swoją ręką skreśliła”. Fundatorka darowała klasztorowi 42 sznury pereł, 9 kobierców tureckich tkanych złotem i jedwabiem, żłoty łańcuch, działa na dzwony i księgi z własnej biblioteki, zegar, naczynia żelazne, miedziane, spiżowe i cynowe i 12 srebrnych łyżek.

27 lis. 1661 r. umiera Teofila Sobieska, Jan Sobieski zostaje dziedzicem Żółkwi.

W 1662 r. 17 wrz. do Lwowa jechał Jan Kazimierza, jego żona zachorowała po drodze i spędziła 8 dni w Żółkwi.

Sobieski buduje na przeciw zamku na górze Haraj. „Razu jednago ujrzawszy stąd czarujący widok zachwycjących okolic miał zawołać: Ha! Raj! skąd też nazwę tej góry teraz wyprowadzają”.

1680 spis domów: 271 (183 chrześcijańskie, 88 żydowskich)

1682 r. do Żółkwi przybyli bazylianie (gr.-kat.), oddano  im cerkiew miejską p.w. Narodzenia Chr.

[1683] „Rzeczpospolia chęnie Austryi tę krwawą przysługę uczynić postanowiła”. Sobieski wziął ze sobą na wyprawę wiedeńską 16-letniego Jakuba (na jego prośbę), a po zwycięstwie leżąć krzyżem słuchał mszy w katedrze wiedęńskiej. Ksiądz rozpoczął kazanie cytatem z Ewangelii: był mąż od Boga posłany, któremu imie było Jan”.

1687 Żydzi proszą o pozwolenie na budowę nowej synagogi – król daje im budulec. Nie była pobielona z zwenątrz, bo księża nie pozwlili. W tym samym roku rozpoczyna się budowa nowego ratusz a koło kolegiaty. Na ruinach ratusza jeszcze w XIX w. dawał się odczytać łokieć, a koło niego napis Miara miarą na zawsze, przedaż i kupno według czasu. Na rynku stał kamienny pręgierz, a koło niego kamień, na którym ryto rok egzekucji.

1690 r. sprowadzono do Żółkwi ciało św. Jana Suczawskiego, za którego wstawiennictwem Jan III zwyciężał Turków.