Potoccy ze Stanisławowa

Stanisławów – jedno z najważniejszych miast Galicji było przed rozbiorami miastem prywatnym, założonym i pozostającym w rękach rodziny Potockich.

Potoccy wywodzą swoje korzenie z miejscowowści Potok w kieleckiem, od protoplasty o wdzięcznym imieniu Żyrosław („sławiący pokarm„). Tenże dzielny rycerz miał pokonać pod Piławą wodza pruskiego w czasie wyprawy Bolesława Kędzierzawego, co przyczyniło się do sukcesu całej wyprawy. Od tej pory Potoccy pieczętują się herbem Pilawa, który przedstawia półtrzeciakrzyż w polu błękitnym. 

Potoccy mnożyli się sporo szybciej niż inne rody szlechekie, stąd szybko zasiedlili różne części Rzeczpospolitej. Wiele posiadłości mieli na Podolu, gdzie byli nazywani królami (lub królikami) Podola. Ród dzielił się na trzy główne linie: prymasowską, hetmańską i wielkopolską, które dla odróżnienia pieczętowały się odpowiednio Złotą, Srebrną i Żelazną Pilawą. Z linii hetmańskiej pochodził

Andrzej Potocki – założyciel Stanisławowa (1630-1691)

Wojewoda kijowski i krakowski oraz hetman polny koronny, chociaż kiedy zakładał miasto, nie miał jeszcze tych stanowisk. U boku Sobieskiego uczestniczył w bitwie pod Chocimiem, a kiedy król wyprawił się pod Wiedeń, aby walczyć z Turkami, to jemu powierzył tymczasowe rządy w Rzeczpospolitej. Jego dziadkiem był starosta kamieniecki, Andrzej Potocki, który zmarł w wyniku ran otrzymanych pod Guzowem (walczył po stronie króla w rokoszu Zebrzydowskiego). Fundator twierdzy, kolegiaty, pałacu i pierwszego ratusza w Stanisławowie, a także Akademii Stanisławowskiej.

Według niepotwierdzonej wersji Andrzej Potocki interesował się kabałą i pobierał nauki w tym zakresie u Reb Eliyahu, co nie wydaje się tak nieprawdopodobne, jeśli weźmiemy pod uwagę, że kabałę znał i studiował jego praprawnuk, Jan Potocki. Zawarł on wątki kabalistyki chrześcijańskiej w „Rękopisie znalezionym w Saragossie”. Twierdza Stanisławów miała być wybudowana w kształcie kabalistycznego drzewa życia, składającego się z dziesięciu sefir.

Ojciec Andrzeja – Stanisław Rewera Potocki (1579-1667)

Był hetmanem wielkim koronnym, którą to godność sprawował po takich postaciach jak Jan Zamojski, Stanisław Żółkiewski, Stanisław Koniecpolski i jego kuzyn, Mikołaj Potocki, a po jego śmierci zastąpił go Jan Sobieski. Piastował ponadto urzędy wojewody od Krakowa po Kijów i starosty od Radomia po Bar. Wykształcony w zachodnich uniwersytetach był przede wszystkim sprawnym wojskowym, który stoczył niezliczoną ilość bitew, w tym z Turkami pod Cecorą i Chocimiem, Kozakami pod Zborowem i Beresteczkiem oraz z Rakoczym pod Czarnym Ostrowem. Miał mu zawdzięczać życie Jan Kazimierz.

To Stanisław Potocki miał być faktycznym pomysłodawcą budowy gniazda rodowego, nie doczekał wybudowania twierdzy nazwanej jego imieniem. Został pochowany w Podhajcach. Przydomek Rewera pochodzi od chętnie używanego przez niego powiedzonka „re, vera” („w istocie”).

Stanisław Potocki, syn Andrzeja (1659-1683)

Imię sławnego dziadka otrzymał syn Andrzeja. Był on uczestnikiem wyprawy wiedeńskiej Sobieskiego, zginął w bitwie pod Wiedniem mając 24 lata. Jego ciało sprowadzono do Stanisławowa, a serce spoczywa w kościele franciszkańskim w Wiedniu. W kolegiacie stanisławowskiej znajduje się XIX-w. tablica mu poświęcona.

Podczas swojej podróży do Rzymu młody Potocki był na audiencji u papieża, od którego otrzymał w prezencie głowę św. Wincentego. Miała ona w cudowny sposób uratować go w podróży, kiedy na statku doszło do wybuchu prochu, ale później odczytano to także jako wróżbę przyszłej męczęńskiej śmierci za wiarę:

Uczyniwszy ze stryjem swoim znaczną klęskę w Turkach, sam zginął, ale z wielkiem podziwieniem, bo Turczyn dojeżdżając go, ściął mu głowę w Misiurce, która ile u takiego Pana, nie podłą być musiała; głowa z denkiem odleciała, a czepiec że dostatni był, został na ramionach tej głowy, jako powiadali, bo jam tego niewidział, znaleźć potem niemogli, ale inną do ciała przyłożyli. (J. U. Niemcewicz)

Józef Potocki, syn Andrzeja (1673-1751)

Wojewoda poznański i kijowski, hetman wielki koronny. Gruba ryba ówczesnej polityki w Rzeczpospolitej, prowadził własną, niezależną od królewskiej, politykę zagraniczną ;) Był zwolennikiem Stanisława Leszczyńskiego i za swoją pomoc królowi przypłacił zniszczeniem miasta przez wojska rosyjskie i saskie. Wraz ze swoimi oddziałami brał udział w powstaniu Rakoczego na Węgrzech. Działał na rzecz rozbudowy miasta, m. in. fundując nowy ratusz i sprowadzając jezuitów, którzy otworzyli w mieście kolegium. Umocnił także fortyfikacje. Był on również fundatorem kościoła dominikanów we Lwowie. Pochowany w kolegiacie stanisławowskiej.

W niekótrych źródłach można znaleźć informację, że żona Józefa, Wiktoria Leszczyńska, była siostrą króla. Wydaje mi się, że ta informacja jest nieprawdziwa i była ona tylko jego daleką kuzynką. Pani Potocka miała hodować kanarki na wielką skalę:

Ta pani wielka kanarnię mając, tysiąc kanarków do Gdańska posłała, i tam tysiąc dukatów za nie wziąwszy, na wystawienie wielkiego ołtarza w kościele jezuickim poświęciła. Sami Jezuici nazywali ją dobrodziejką i matką zakonu swego. (Franciszek Waligórski „Szkic historyczno-statystyczny miasta Stanisławowa”)

Stanisław Potocki, syn Józefa (1698-1760)

Wojewoda smoleński, kijowski i poznański. Inżynier fortyfikacyjny. Działał m. in. w Kamieńcu Podolskim i Częstochowie, a także w rodzinnym Stanisławowie. Także miał syna Józefa, który nie był już dziedzicem Stanisławowa. Był za to ojcem słynnego podróżnika i pisarza, Jana Potockiego (tego od kabały).

Katarzyna z Potockich Kossakowska (1722-1803)

Jakkolwiek także Potocka, z Potockimi ze Stanisławowa była związana przez małżeństwo z wnukiem Józefa Potockiego, synem jego córki Zofii, Stanisławem Kossakowskim. Sama pochodziła od Stanisława Rewery Potockiego, który był jej pradziadkiem, przez syna Feliksa – brata Andrzeja, założyciela Stanisławowa, który pozostał w rodzinnych Podhajcach. Postać bardzo barwna, obdarzona ciętym językiem, która nie dawała sobie dmuchać w kaszę, bohaterka wielu anegdot. Warta odrębnego artykułu. Potem Stanisławów przeszedł na własność Prota Potockiego, a później państwa austriackiego.

Na marginesie, Kossakowska z mężem byli protektorami kabalisty Jakuba Franka i wspierali jego ruch.

źródła:

http://www.akcentpismo.pl/pliki/nr3.03/grodz.html

wielcy.pl

wikipedia

http://stanislawow.net/

Julian Ursyn Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, tom 5

wszystkie obrazki pochodzą z Wikipedii